Жийда меваси инсонни тинчлантирувчи таъсирга эга ва уйқу дорилар билан қўшиб истеъмол қилинса, уларнинг фаоллигини оширади. Бундан ташқари асаб тизими фаолиятини меъёрга келтиради, ва ғазабланиш, асабийлашувнинг олдини олади.
Дарахти танаси қизғиш-кулранг, ёш новдачалари ва барги кумуш-оқ рангли, қалин ва қаттиқ, киприк-симон тангачалар билан қопланган. Барги наштарсимон ёки эллипссимон, ўткир учли, шохчаларда банди билан кетма-кет жойлашган. Новдаларнинг учи кўпинча тиканли бўлади. Ўсимлик май ойида гуллайди. Гуллари кўримсиз, кумушсимон, жуда ёқимли ҳидга эга бўлади.
Жийда дарахти мевалари сентябрь-октябрь ойларида пишиб етилади. Меваси сариқ, олтинсимон, чўзиқ-думалоқ данакли бўлади.
Меваси таркибида 40-65 фоиз қанд, 11 фоиз оқсил, клетчатка, ёғ, ошловчи моддалар, органик кислоталар мавжуд. Бундан ташқари жийданинг «гўштли» қисмида калий ва фосфорли тузлар, витаминлардан В1 В2, РР, Е бор.
Ўсимлик мевалари сервитамин бўлганлиги туфайли илмий медицинада камқонликда, тери қазғоқланишида, бўй ўсмаслигида истеъмол қилиш тавсия этилади. Шунингдек жийда мевалари организмда туз-сув мутаносиблигини сақлаш учун, одамни фикрлаш қобилиятини ошириш учун ҳам истеъмол қилиниши лозим.
Бу мева озиқ-овқат саноатида ҳам кенг ишлатилади. Ундан кисель ва татимли шарбатлар (компот) тайёрлаш мумкин. Шарқ жийдасининг қуруқ мевалари туюлиб ун олинади, уни нон ва бошқа озиқ-овқат маҳсулотларига қўшиб истеъмол қилиш мумкин.
Дарахт ёғочи мустаҳкам, қаттиқ бўлганлиги туфайли ундан қурилиш материали сифатида ҳам фойдаланилади.
Дарахтининг елими камёб ҳисобланувчи араб елимининг (гуммиарабик) ўрнини боса олади. У тўқимачилик саноатида ишлатилади. Дарахт пўстлоғи ва баргларидан тери ошлашда фойдаланилади. Фармацевтикада эса жийда елими асосида махсус эмулсияли дорилар тайёрлаш мумкин.
Жийдалар ёруғсевар ўсимлик бўлганлиги туфайли Ўрта Осиё, хусусан Ўзбекистонда яхши ўсади ва ҳосил беради. Табиатшунос олимларнинг фикрига кўра, тупроқ-иқлим шароитидан қатъий назар, жийдани Ўрта Осиёнинг кўпгина янги ўзлаштирилаётган лалмикор, шўр тупроқли, сизот сувли ерларида ўстприш мумкин.
Шуни айтиш керакки, жийда жуда беор ўсимлик бўлиб, уни данаги, қаламчаси ёрдамида кўпайтириш мумкин. Ўсимлик 3-4 йилда ҳосилга киради. Жийдадан иҳота сифатида, тупроқ эрозиясига қарши фойдаланиш мумкин. Унинг илдизида азот элементини тўпловчи туганак бактериялар (актиномицет) мавжуд бўлганлиги туфайли, тупроқни озиқабоп минерал билан таъминлашга ёрдам беради. Шунинг билан бир қаторда жийда гуллари боларилар учун яхши озиқ ҳамдир. Шарқ жийдаси. Ўрта Осиёда тарқалган. Қурғоқчиликка чидамли бўлиб, қаттиқ совуқдан (совуқ 25°С даражадан юқори бўлганда) зарарланиши мумкин.
Манба: mehnat.uz
[print-me]
